Marina otworzyła oczy, po czym natychmiast je zamknęła z powodu jasnego światła przesączającego się przez niedokładnie zasunięte zasłony. Jej pierwsza myśl była radosna: sobota! Pierwszy od trzech tygodni weekend bez wyjazdów, bez spotkań, bez niczego pilnego. Przeciągnęła się z przyjemnością, rozkoszując się miękkością łóżka i ciszą w mieszkaniu.
Obok niej Aleksiej cicho chrapał, z twarzą wtuloną w poduszkę. Jego ciemne włosy sterczały we wszystkie strony, a na twarzy malował się spokojny wyraz — czego Marina nie widziała u niego od dawna. W ostatnich miesiącach oboje pracowali jak szaleni — ona była pod ogromną presją w agencji reklamowej, gdzie pracowała jako dyrektorka artystyczna, a on tonął w projektach w swojej firmie informatycznej. Wracali późno, jedli kolację w zupełnej ciszy, padali na łóżko i natychmiast zasypiali.
Marina wstała delikatnie, żeby nie obudzić męża, i poszła do kuchni. Na zewnątrz co jakiś czas padał deszcz — idealna pogoda, żeby zostać w domu, owinąć się kocem i zupełnie nic nie robić. Już w myślach planowała leniwy poranek: kawa, croissanty z piekarni obok, może jakiś film albo książka…
Ostry dzwonek telefonu roztrzaskał jej plany niczym piorun rozłupujący drzewo.
— Halo? — odpowiedziała Marina zaspanym głosem, spoglądając na ekran i widząc znajome imię: Walentina Pietrowna.
— Marinko, kochanie, już nie śpisz? — energiczny głos teściowej brzmiał jak głos kogoś, kto wstał o piątej rano i zdążył już wykonać tuzin obowiązków.
— Dzień dobry, Walentino Pietrowno — odpowiedziała Marina, starając się nadać swojemu głosowi jak najbardziej uprzejmy ton.
— Słuchaj, tak sobie pomyślałam… Dzisiaj jest ładnie, nawet jeśli trochę mży. Idealny moment, żeby pojechać na działkę! Trzeba posadzić ziemniaki i przygotować grządki. Kiedy ty i Losza przyjedziecie? Będziecie na obiad?
Marina poczuła, jak coś w niej pęka. Cicho zamknęła drzwi sypialni, żeby nie obudzić Aleksieja.
— Walentino Pietrowno, Aleksiej i ja zamierzaliśmy zostać w domu. Jesteśmy bardzo zmęczeni — potrzebujemy odpocząć…
— Odpocząć? — głos teściowej stał się ostry. — A praca na świeżym powietrzu to nie odpoczynek? Marniejecie w tych swoich biurach! Trzeba pobrudzić ręce ziemią — to zdrowie, to dobre dla ducha!
Marina wzięła głęboki oddech. Ten spór powracał regularnie. Walentina Pietrowna, która całe życie była nauczycielką, a później zastępczynią dyrektora, po prostu nie potrafiła zrozumieć, jak można nie lubić pracy na działce. Dla niej ogród warzywny nie był zwykłym hobby; był niemal sensem życia.
— Rozumiem, że lubi pani pracować na działce, ale byliśmy z panią szczerzy — nie przyjedziemy pomagać. Mamy inne plany na weekend…
— Jakie plany? — przerwała jej Walentina Pietrowna. — Leżeć na kanapie? W twoim wieku pracowałam od rana do wieczora i tyle! Wiesz, ile kosztują ziemniaki w supermarkecie? I ile chemii w nich jest! Nie, lepiej uprawiać samemu — czysto i ekologicznie.
Marina przygryzła wargę. Co roku odbywały tę samą rozmowę. Teściowa uparcie pielęgnowała ogród, choć plony wystarczały ledwie na dwa miesiące, a przez resztę roku i tak kupowała warzywa w tym samym supermarkecie. Nie było sensu próbować jej tego tłumaczyć.
— Porozmawiamy o tym z Aleksiejem, kiedy się obudzi, dobrze, Walentino Pietrowno?
— O czym tu rozmawiać? — głos teściowej stał się jeszcze twardszy. — Syn powinien pomagać matce! To święte! A ty, jako żona, powinnaś go wspierać, a nie odciągać!
Ostatnie zdanie zabolało. Marina poczuła, jak w piersi narasta jej gniew.
— Nikogo od pani nie odciągam. Po prostu chcemy odpocząć…
— Odpoczywać! — zakpiła Walentina Pietrowna. — Za moich czasów ludzie wiedzieli, czym jest praca i jak szanować starszych. Wy myślicie tylko o sobie!
W tej chwili z sypialni wyszedł na wpół śpiący Aleksiej w luźnych spodniach i rozciągniętym T-shircie. Gdy zobaczył żonę z telefonem w dłoni i napiętym wyrazem twarzy, pokręcił głową ze zrozumieniem.
— Mama? — zapytał cicho.
Marina skinęła głową i podała mu telefon.
— Cześć, mamo — powiedział Aleksiej, włączając głośnik.
— Losza, synku! Myślałam, że już wstałeś! Na działce jest tyle do zrobienia — sama sobie ze wszystkim nie poradzę!
Aleksiej potarł nasadę nosa — gest, po którym Marina poznawała, że jego irytacja narasta.
— Mamo, rozmawialiśmy już o tym kilka razy. Nie będziemy pomagać w ogródku. Mamy swoje życie, swoje plany…
— Jakie plany? — teraz Walentina Pietrowna zabrzmiała na urażoną. — Co może być ważniejsze niż pomoc własnej matce?
— Mamo, posłuchaj… — Aleksiej usiadł przy kuchennym stole i ze zmęczeniem ukrył twarz w dłoniach. — Pracujemy po dwanaście godzin dziennie. W tym miesiącu pracowałem nawet w weekendy. Marina też jest wykończona. Potrzebujemy po prostu zostać w domu, wyspać się, odpocząć…
— Spać! — wybuchła jego matka. — A kto wtedy pomoże mnie? Mam siedemdziesiąt dwa lata i sama dźwigam worki z ziemią!
— Mamo, dlaczego sama dźwigasz te worki? — w głosie Aleksieja słychać było wyczerpanie. — Po co ci ten ogród? Możesz kupić wszystkie warzywa, jakie chcesz, w supermarkecie!
— W supermarkecie! — prychnęła z pogardą. — Tam wszystko jest trucizną! To, co z ogródka, jest z ogródka! Ekologiczne! Poza tym ziemia to życie! Trzeba mieć kontakt z ziemią, a nie siedzieć przed komputerem przez cały dzień!
Marina usiadła obok męża i wzięła go za rękę. Widziała, jak trudno było mu zachować cierpliwość.
— Mamo — powiedział Aleksiej najspokojniej, jak potrafił — szanujemy to, że lubisz działkę. Ale to twoje hobby. Nigdy nie prosiliśmy cię, żebyś sadziła ogród; mówiliśmy, że nie będziemy pomagać. Proszę, zatrudnij kogoś albo poproś sąsiadów…
— Zatrudnić kogoś! — wrzasnęła Walentina Pietrowna. — Obcych! A mój własny syn nie chce mi pomóc! Dokąd ten świat zmierza! Przez całe życie harowałam dla was jak wół, a teraz nie możecie nawet poświęcić jednego dnia własnej matce!
— Mamo, nie harowałaś dla nas aż do utraty sił! — głos Aleksieja stwardniał. — Jesteśmy dorośli, niezależni. Mamy własną rodzinę, własne życie…
— Twoja rodzina! — przerwała mu. — A ja co — jestem nikim? Urodziłam cię, wychowałam, wykształciłam! A teraz jakaś dziewczyna jest ważniejsza niż twoja matka!
Marina poczuła, jak twarz zaczyna ją palić. „Jakaś dziewczyna” — byli małżeństwem od pięciu lat, a teściowa wciąż traktowała ją jak chwilowy błąd w życiu syna.
— Mamo, nie mów tak o Marinie! — uniósł się Aleksiej.
— A co takiego powiedziałam? — zapytała z udawaną niewinnością. — Tylko stwierdzam fakty. Kiedyś zawsze pomagałeś, a teraz żona ci zabrania!
— Moja żona niczego mi nie zabrania! — Aleksiej wstał i zaczął chodzić po kuchni. — Podjęliśmy tę decyzję razem! Nie chcemy spędzać weekendów na pracy w ogrodzie!
— Spędzać! — zaszlochała matka. — Tak nazywasz pomoc własnej matce — „spędzaniem czasu”! A dla kogo ja to wszystko robię? Dla was! Żebyście mieli prawdziwe jedzenie zamiast trucizny z supermarketu!
Marina zauważyła, jak mięsień na szczęce Aleksieja drgnął. Wiedziała, że jeszcze jedna prowokacja i straci panowanie nad sobą. Walentina Pietrowna potrafiła naciskać na jego słabe punkty z chirurgiczną precyzją.
— Walentino Pietrowno — powiedziała Marina łagodnie — może znajdziemy kompromis? Możemy pomóc pani znaleźć pracowników, a nawet za nich zapłacimy…
— Nie chcę waszych pieniędzy! — wybuchła teściowa. — Chcę wsparcia swojej rodziny! Chcę, żeby mój syn pamiętał, kto go wychował!
— Pamięta! — zawołała Marina, nie mogąc już się powstrzymać. — Pomagamy pani w zakupach, z lekarzami, przy remontach mieszkania! Ale ogród to pani wybór, nie nasz!
— Mój wybór! — jej głos drżał z oburzenia. — Całe życie żyłam dla bliskich! Całe życie! A teraz mówicie mi, że to był mój wybór! Niewdzięcznicy!
Aleksiej zatrzymał się pośrodku kuchni i wziął głęboki oddech.
— Wystarczy, mamo — powiedział zmęczonym głosem. — Koniec z szantażem emocjonalnym. Nie pojedziemy dziś na działkę. Ani jutro. Mamy prawo odpocząć.
— Prawo odpocząć! — matka roześmiała się gorzko. — A matka nie ma prawa do wsparcia swoich dzieci? Matka ma tylko obowiązki?
— Matka ma prawo poprosić, a dzieci mają prawo odmówić — powiedział Aleksiej stanowczo.
— Odmówić własnej matce! — Walentina Pietrowna wyraźnie urządzała przedstawienie, choć jedyną publicznością byli jej syn i synowa. — Jak możesz! Nie proszę o futro ani wakacje! Proszę o pomoc! W świętej sprawie!
Marina czuła, jak złość w niej wrze. Znosiła te manipulacje przez pięć lat. Pięć lat słuchania, że jest leniwa, niewdzięczna i egoistyczna. Pięć lat powstrzymywania się tylko dlatego, że Aleksiej prosił ją, żeby nie kłóciła się z jego matką.
— Walentino Pietrowno — powiedziała, zachowując spokojny ton — nie jesteśmy leniwi. Pracujemy od rana do wieczora. Mamy prawo chcieć spędzić weekend w domu.
— Prawa! Zawsze tylko o prawach! — Walentina Pietrowna podniosła głos aż do krzyku. — A gdzie są wasze obowiązki? Obowiązki wobec rodziny, wobec starszych! Karmiłam was, kiedy nie mieliście pieniędzy! Wyprawiłam wam wesele! A teraz nie możecie nawet pomóc mi posadzić ogórków!
— Nigdy cię o to nie prosiliśmy! — wykrzyknęła Marina. — Mówiliśmy, że poradzimy sobie sami!
— Nigdy nie prosiliście! — zakpiła teściowa. — Objadałaś się moimi pierogami i barszczem, a teraz nagle „nigdy nie prosiliśmy”! Niewdzięcznicy!
Aleksiej wstał i wyjął telefon z dłoni żony.
— Wystarczy, mamo — powiedział ostro. — Natychmiast przestań. Nie masz prawa tak rozmawiać z Mariną.
— Żadnego prawa! — krzyknęła. — Jesteś moim synem! A jeśli ta… kobieta nie chce szanować rodziny, to niech już nigdy tutaj nie przychodzi!
— Dobrze — odpowiedział Aleksiej chłodno. — Nie przyjdzie. Do widzenia, mamo.
— Losza, co ty robisz! — Walentina Pietrowna zabrzmiała na przestraszoną. — Nie to miałam na myśli! Losza!
Ale Aleksiej już się rozłączył. Stał pośrodku kuchni, ściskając telefon w dłoni i ciężko oddychając.
— Przepraszam — powiedział do Mariny. — Wybacz jej — i wybacz mnie. Nie powinienem był pozwalać jej tak do ciebie mówić.
Marina objęła męża. Czuła, jak jego ramiona drżą od tłumionej złości.
— Wszystko w porządku — szepnęła. — Wszystko dobrze.
Pół godziny później telefon zadzwonił ponownie.
— Nie odbieraj — poprosiła Marina.
— Muszę — westchnął Aleksiej. — Ona nie przestanie.
— Losza, synku — głos Walentiny Pietrowny drżał od łez. — Wybacz matce. Straciłam cierpliwość. Tak ciężko jest być samą… Plecy mnie bolą, ręce już nie są takie jak dawniej… A pracy jest tyle…
Marina zobaczyła, jak determinacja męża zaczyna topnieć. Kochał matkę mimo wszystkich jej wad i nie potrafił znieść jej płaczu.
— Mamo — powiedział łagodnie — rozumiem, że jest ci trudno. Ale dlaczego nie zatrudnisz kogoś? Jesteśmy gotowi zapłacić…
— Obcy ludzie! — zaszlochała. — Oni pracują bez serca! Wszystko robią byle jak! Rodzina to co innego! Rodzina robi wszystko z miłością!
— Ale my nie znamy się na ogrodnictwie — wyjaśnił cierpliwie Aleksiej. — Tylko byśmy przeszkadzali…
— Nauczysz się! — ożywiła się matka. — To nie jest trudne! Wszystkiego cię nauczę! To też dobre dla zdrowia! Popracujesz rękami i złapiesz trochę słońca!
Marina czuła, że Aleksiej zaczyna się poddawać. Znała jego słabości: poczucie winy wobec matki, potrzebę bycia dobrym synem, lęk przed konfliktem.
— Dobrze, mamo — powiedział w końcu. — Zastanowimy się…
— Nad czym tu się zastanawiać? — zawołała matka, jakby odmowa była czymś niewyobrażalnym. — Szykujcie się i przyjeżdżajcie! Już nastawiłam czajnik!
— Mamo, powiedzieliśmy, że się zastanowimy. To nie znaczy, że przyjedziemy dzisiaj.
— Nad czym tu myśleć? Czekam na was!
Aleksiej zakończył połączenie i ciężko opadł na krzesło.
— Ona nie przestanie — powiedział ze zmęczeniem. — Będzie dzwonić co pół godziny, płakać, oskarżać nas…
— Więc co proponujesz? — Marina usiadła naprzeciwko niego. — Żebyśmy pojechali i spędzili weekend, robiąc coś, czego nie chcemy robić i czego nie lubimy?
— Może tylko ten jeden raz? — zasugerował niepewnie Aleksiej. — Pomożemy jej z grządkami i może potem da nam spokój?
— Tylko raz? — Marina nie wierzyła własnym uszom. — Losza, przecież już to robiliśmy! W zeszłym roku pomogliśmy „tylko raz”, a potem zażądała, żebyśmy przez całe lato pielili, obsypywali ziemią i podlewali! Zapomniałeś?
Aleksiej spuścił wzrok z poczuciem winy. Oczywiście, że pamiętał. Poprzedniego lata niemal każdy weekend spędzali na działce jego matki zamiast odpoczywać czy zajmować się własnymi sprawami.
— Ale ona jest sama — wymamrotał. — I naprawdę jest jej ciężko…
— Losza — Marina ujęła jego dłonie — jest jej ciężko, ponieważ sama wybiera taki ogrom pracy. Nikt nie zmusza jej do uprawiania całego ogrodu. Może zmniejszyć liczbę grządek, zatrudnić kogoś albo sprzedać działkę i kupić lepsze mieszkanie! Ale ona wybiera cierpienie i wciąga w nie nas.
— Mimo wszystko jest moją matką — zaprotestował słabo.
— I co z tego? Bycie matką nie daje jej prawa do kontrolowania życia dorosłych dzieci! — w Marinie narastała prawdziwa złość. — Losza, mamy po trzydzieści lat! Jesteśmy dorośli! Mamy prawo do własnego życia!
Telefon znów zadzwonił. Aleksiej spojrzał na ekran i westchnął.
— Jeśli nie odbiorę, będzie dzwonić cały dzień — powiedział.
— To odbierz i powiedz jej jasno: nie jedziemy. Koniec.
Aleksiej nacisnął zielony przycisk.
— Losza! — głos jego matki brzmiał panicznie. — Dlaczego nie odbierałeś? Myślałam, że coś ci się stało!
— Mamo, przecież dopiero co rozmawialiśmy…
— To kiedy przyjedziecie? — przerwała mu. — Muszę wszystko zaplanować! Deszcz zaraz przestanie padać i będzie można zacząć przekopywać grządki!
— Nie przyjedziemy — powiedział Aleksiej, a Marina usłyszała w jego głosie coś nowego: stanowczość.
— Jak to nie przyjedziecie? — jego matka wyraźnie nie potrafiła tego pojąć. — A ja? A pomoc?
— Mamo, zatrudnij pracowników. Zapłacimy.
— Losza! — w jej głosie pojawiła się nuta histerii. — Jak możesz mi to robić! Liczyłam na ciebie! Wszystko już zaplanowałam! A teraz mnie zawodzisz!
— Mamo, nikogo nie zawodzimy. Nigdy nie obiecaliśmy, że pomożemy.
— Ty nigdy nie obiecywałeś! A więzi rodzinne? One nic nie znaczą?
Marina zobaczyła, jak Aleksiej znów zaczyna się wahać. Teściowa grała na jego poczuciu winy jak na skrzypcach.
— Mamo — powiedział znużonym głosem — dobrze. Przyjedziemy na kilka godzin…
— Nie! — powiedziała ostro Marina, wyrywając telefon z ręki męża.
— Marina! — zawołał Aleksiej zaniepokojony.
— Walentino Pietrowno — powiedziała Marina do telefonu, zachowując stanowczy ton — nie przyjedziemy. Ani dzisiaj, ani jutro.
— Jak możecie nie przyjechać? — teściowa zamarła. — A co ja mam zrobić?
— To samo, co zrobiłaby pani, gdyby nie miała syna — odpowiedziała stanowczo Marina. — Zatrudnić kogoś, poprosić sąsiadów albo zrezygnować z części pracy.
— Jak śmiesz! — wrzasnęła Walentina Pietrowna. — Jak śmiesz mówić mi, co mam robić! Nie jestem twoją matką, żebyś udzielała mi rad!
— Właśnie — przytaknęła Marina. — Nie jest pani moją matką. A zatem nie ma pani prawa niczego ode mnie wymagać.
— Losza! — krzyknęła matka. — Słyszysz, jak ona się do mnie odzywa? Twoja żona nie szanuje twojej matki!
Aleksiej stał pomiędzy nimi, rozdarty. Marina widziała jego cierpienie i zrozumiała, że musi wziąć odpowiedzialność na siebie.
— Walentino Pietrowno — powiedziała, a jej głos nagle stał się chłodny — nic pani nie jestem winna. Aleksiej i ja jesteśmy dorosłymi ludźmi. Mamy własne życie i własne plany. Nie jesteśmy zobowiązani spędzać weekendów na pani hobby.
— Hobby! — zakrztusiła się oburzeniem teściowa. — Ona nazwała ogród hobby! Losza, słyszałeś?
— Tak, hobby — odpowiedziała Marina bez wahania. — Bo właśnie tym jest. Nikt pani nie zmusza do sadzenia ziemniaków. Robi pani to, bo pani chce. To pani prawo. A naszym prawem jest w tym nie uczestniczyć.
— Bezczelna! — syknęła. — Od początku wiedziałam, że nie jesteś jedną z nas! Nie jesteś rodzinna! Myślisz tylko o sobie!
— Tak, myślę o sobie — odpowiedziała Marina. — I o moim mężu. I o naszej rodzinie. A wie pani co jeszcze?
Aleksiej spojrzał na żonę pytająco. Marina wzięła głęboki oddech i wreszcie wypowiedziała słowa, które nosiła w sobie od lat:
— W weekendy będę robić to, na co mam ochotę. Nie obchodzi mnie, czego pani potrzebuje ani co pani o mnie myśli.
Po drugiej stronie zapadła śmiertelna cisza. Nawet oczy Aleksieja rozszerzyły się ze zdziwienia.
— C… co powiedziałaś? — wyszeptała w końcu Walentina Pietrowna.
— Powiedziałam prawdę — powtórzyła spokojnie Marina. — Moje weekendy należą do mnie. I będę je spędzać tak, jak chcę. Pani opinia na mój temat jest mi obojętna.
— Losza! — wrzasnęła jego matka. — Słyszysz, jak ona do mnie mówi? Będziesz to tolerował?
Aleksiej podszedł do żony i objął ją ramieniem.
— Mamo — powiedział cicho — Marina ma rację. Mamy prawo do własnego życia.
— Prawo! Prawo! — powtarzała histerycznie matka. — Tylko o prawach potraficie mówić! A miłość? Szacunek? Wdzięczność?
— Mamo — odpowiedział Aleksiej ze zmęczeniem — miłości nie mierzy się liczbą godzin spędzonych w ogródku. A szacunek działa w obie strony.
— Kochałam cię całe życie! — krzyknęła. — Całe życie! A ty…
— Ja też cię kocham, mamo. Ale kochać cię nie znaczy żyć tak, jak ty chcesz.
— Czyli nie przyjedziecie? — jej głos stał się słaby i urażony.
— Nie, mamo. Nie przyjedziemy.
— Rozumiem — powiedziała chłodno. — Teraz wszystko widzę jasno. Czyli obcy ludzie liczą się dla mnie bardziej niż własna rodzina. Dobrze. Dobrze wiedzieć.
Rozłączyła się.
Aleksiej i Marina przez chwilę siedzieli w kuchni w ciszy. Na zewnątrz deszcz nadal cicho szumiał. Z sąsiedniego mieszkania dobiegała muzyka, a gdzieś na klatce schodowej zatrzasnęły się drzwi.
— Jest zraniona — powiedział w końcu Aleksiej.
— Tak — przytaknęła Marina. — I wiesz co? Niech będzie.
Aleksiej spojrzał na żonę zaskoczony.
— Losza, jak długo to jeszcze ma trwać? — Marina usiadła przy stole i spojrzała mu prosto w oczy. — Jak długo mamy żyć z tym ciągłym poczuciem winy? Jesteśmy dorośli. Mamy własną rodzinę, własne plany, własne życie. Nie powinniśmy co weekend tłumaczyć się twojej matce!
— Ale ona jest sama — wymamrotał. — I naprawdę się starzeje…
— Losza, ma siedemdziesiąt dwa lata, jest w pełni sprawna umysłowo i wszystko pamięta. Może spokojnie zatrudnić pomoc, poprosić sąsiadów albo po prostu zmniejszyć liczbę grządek. Ale ona wybiera cierpienie, a potem obwinia nas!
Aleksiej usiadł obok żony i ujął jej dłonie.
— Masz rację — powiedział cicho. — Wiem, że masz rację. Po prostu… to trudne. Od dzieciństwa uczyła mnie czuć się winnym za każdym razem, kiedy mówię „nie”.
— Rozumiem — odpowiedziała Marina łagodnie. — Ale nie możemy przez całe życie się poświęcać tylko dlatego, że ona nie potrafi zaakceptować odmowy.
Aleksiej skinął głową i mocniej ścisnął jej dłonie.
— Wiesz — powiedział z lekkim uśmiechem — podobało mi się, jak jej odpowiedziałaś. „W weekendy robię to, co chcę!” Prosto i szczerze.
— Mam już dość znoszenia tego — przyznała Marina. — Dość poczucia winy tylko dlatego, że chcę odpocząć po tygodniu pracy. Dość przepraszania za to, że mam własne życie.
— Więc co teraz robimy? — zapytał Aleksiej.
— To, co od początku planowaliśmy — odpowiedziała Marina z uśmiechem.